خراسان (شمالی، رضوی، جنوبی)

از دانشنامه فرش
پرش به ناوبری پرش به جستجو

خراسان (شمالی، رضوی، جنوبی) ===xarâsân-šomâlī

خراسان، اعم از شمالی و رضوی و جنوبی، از شمال به تركمنستان، از شرق به افغانستان، از جنوب به كرمان و سيستان، و از غرب به استان گلستان و سمنان و يزد و كرمان محدود می شود. اين ناحيه بين 30 درجه و 31 دقيقه تا 38 درجه و 17 دقيقه عرض شمالی و 55 درجه و 23 دقيقه تا 61 درجه و 17 دقيقه طول شرقی قرار گرفته است.

شهرها و شهرستان های استان های خراسان شمالی و رضوی و جنوبی عبارت است از (مؤسسه جغرافيايی، ص ۲۸):

  1. خراسان شمالی که ۲۷،۷۸۱ كيلومتر مربع مساحت دارد و اسفراين، بجنورد (مركز استان)، جاجرم (گرمه جاجرم)، شيروان، فاروج، مانه، و وسملقان (آشخانه) از شهرها و شهرستان های آن است.
  2. خراسان رضوی که ۱۴۴،۸۰۲ كيلومتر مربع مساحت دارد و بجستان، بردسكن، بينالود، تايباد، تخت جلگه (فيروزه)، تربت جام، تربت حيدريه، جغتای، جوين، نخ آب چناران، خليل آباد، خواف، درگز، رشتخوار، سبزوار، سرخس، فريمان، قوچان، كاشمر، كلات، گناباد، مشهد، مه ولات (فيض آباد)، و نيشابور از شهرها و شهرستان های آن است.
  3. خراسان جنوبی که 034/75 كيلومتر مربع مساحت دارد و بيرجند، درميان (اسديه)، سرايان، سربيشه، فردوس، قائنات (قائن)، و نهبندان از شهرها و شهرستان های آن است. البته وضع فرش بافی مراكز مهم فرش اين استان ها ذيل مدخل های مربوط آمده است.

شمال خراسان آب و هوايی كوهستانی و سرد، و جنوب آن كويری و گرم است. رودهای مهمی چون اترك، گرگان، كشف رود، و هريرود زمين های آن را سيراب می کند. اقوام گوناگونی در اين منطقه سكونت گزيده اند كه مثلاً می توان از اقوام كرد، ترك، بلوچ، و تركمن ياد کرد. اين اقوام در كنار كشاورزي به دامداری و تهيه پشم و همچنين فرش بافی اشتغال دارند. بافت فرش به منزله هنری مردمی و تقويت کننده اقتصاد خانواده ميان روستاييان و ايلات و عشاير محلی خراسان رواج دارد. پشم، كه مهم ترين ماده اوّليه فرش است، در اين استان و ميان روستاييان و دامداران فراوان است و اين عامل مؤثری در پيشرفت و توسعه صنعت فرش بافی در سراسر استان بوده است. كشت پنبه نيز كه اكنون تقريباً در تمام شهرهای اين استان رايج است سابقه ای بس طولانی در اين منطقه دارد. نوشته اند که کشت پنبه در دوره ساسانيان بيش از پيش تكامل يافت و حتی در آن دوران مقداری از پنبه توليدی به چين و مصر صادر مي شد و بافت پارچه های پنبه ای در مرو، نيشابور، بلخ، و بخارا رواج داشت. برخی ويژگی های فرش خراسان

  1. طرح و نقش

طرح و نقش فرش خراسان مجموعه ای از استعداد و ذوق مردم آن سرزمين است که با طرح های گوناگونی ازقبيل خطوط شكسته، هندسي، لچك ترنج، افشان، و نقش های گل، و رنج بافته می شود. هر يك از اين طرح ها بيانگر و تجلي بخش اين استعدادند و هنگامی كه با رنگ آميزی های زيبا هماهنگ می گردد، روح هنری اين مردم را آشکار می سازد و عرصه نمود هنر و صنعت ديرپای مردم اين سرزمين می شود. طرح فرش خراسان اصولا از طبيعت الهام می گيرد و نقش ها اغلب به شکل طبيعی يا تجريدی از گل ها و گياهان است.

  1. رنگ:بافندگان خراسانی انواع رنگ ها به ويژه رنگ های تيره و ثابت ازقبيل لاكی، سرمه ای، كرم، نيلی، و لاجوردی را در حواشی و متن فرش ها به كار می برند.امروزه طرح های اصيل با خطوط اسليمی، بافت مرغوب و مقاوم، و رنگ های تيره از ويژگی های فرش خراسان به شمار می رود.
  2. بافت:اين فرش ها را گاهی با گره متقارن و گاهی با گره نامتقارن و اغلب با دوپود می بافند. برخی از ويژگی های فرش خراسان ذيل مدخل های مربوط ازقبيل مشهد، بيرجند، قائن، كاشمر، محولات، تربت حيدريه، سبزوار، نيشابور، گناباد، مود، و ايل بلوچ آمده است. اين مراكز در رده بی شمار نقاط تجمع فرش بافان در استان خراسان و ايران است.

از نظر تاريخی صنعت فرش بافی خراسان را می توان به دو دوره متمايز تقسيم کرد. دوره اوّل تا قبل از شورش افغان، يعني اوايل قرن دوازدهم قمري، است. حمله افغان ها در اواخر دوران صفويه، كه عصر رشد همه جانبه هنر و صنعت در ايران بود، موجب انحطاط هنر در شرق اين سرزمين شد. دوره دوم از نيمه دوم قرن سيزدهم قمری شروع می شود. در اوايل اين دوره است كه برخی از بازرگانان تبريزی به خراسان مهاجرت و كارگاه های فرش بافی را در اين استان پهناور داير کردند. به همين سبب است كه امروزه در بافت فرش های خراسان از گره های نامتقارن نيز استفاده می شود. طرح فرش خراسان از طبيعت الهام می گيرد و نقش ها اغلب به شکل طبيعي يا تجريديافته از گل ها و گياهان است. از ايلات بافنده فرش در خراسان مي توان به عشاير بلوچ، تيموری، و كرد اشاره کرد. در شمال خراسان گليم هايی بسيار زيبا به نام «کردبا» می بافند که راه راه و مشبك با نقش مايه های گل و گياه و به رنگ های قرمز، آبي، و سبز است. اصولاً مردمان شمال خراسان اعم از كرد و تركمن و ترك به صنايع دستی و به ويژه انواع دست باف ها بسيار علاقه دارند. در ميان بافندگان ايلات بلوچ خراسان و مخصوصاً رخشانی ها، كه در حواشی مرز ايران و افغانستان ساكن اند، نيز بافت گليم رواج دارد و اين گليم ها به بلوچی شهرت يافته اند.