فارس

از دانشنامه فرش
پرش به ناوبری پرش به جستجو

فارس fârs

استان فارس با مساحتی برابر با ۱۲۱،۸۲۵ كيلومتر مربع از شمال به استان اصفهان و يزد و كرمان، از جنوب به استان هرمزگان، از شرق به استان يزد و كرمان، و از غرب به خليج فارس و بوشهر و كهكيلويه محدود می شود. كوهستان های اين استان كه از شمال غربی به جنوب شرقی كشيده شده منطقه را مستعد دامداری و دام پروری کرده است.

آب و هوای فارس به سبب گوناگونی وضع جغرافيايی استان و وسعت آن متفاوت است. جنوب اين استان كاملاً گرم، مركز آن معتدل، و در نواحی کوهستانی شمال سرد است.

در استان فارس به ويژه ميان ايلات و عشاير و روستاييان آن صنايع بافندگی دستی، مانند قالی بافی و گليم بافی، رواج دارد. وجود مراكز دامداری در اين استان منطقه را برای بهره وری از محصولات دامی، به ويژه پشم دست ريس، مناسب كرده است و همين امر موجب شده تا هنر و صنعت فرش بافی در سطح استان و ميان روستاييان و عشاير آن گسترش يابد.

آباده، ارسنجان، استهبان، اقليد بوانات، پاسارگاد (سعادت آباد)، جهرم، خرم بيد (صفاشهر)، خنج، داراب، رستم، زرين دشت (حاجی آباد)، سپيدان (اردكان)، سروستان، شيراز، فراشبند، فسا، فيروزآباد، قيروكارزين، كازرون، لارستان، لامرد، مرودشت، ممسنی (نورآباد)، مهر، و نيريز از شهرهای استان فارس است که اغلب اهالی ايشان به فرش بافی اشتغال دارند. وضع فرش بافی مراكز مهم فرش استان جداگانه ذيل مدخل های مربوط آمده است.

در اين استان صنايع دستی ديگر ازقبيل پارچه بافی، قلم زنی، ميناكاری، و مينياتور نيز رواج دارد و دارای سابقه ای طولانی است؛ مثلاً نوشته اند: «كازرون در جنوب ممسنی مهم ترين شهر صنعتی ايران در دوره قرون وسطی بود كه در آن هزاران نساج و جولاهه در كارگاه های صنايع دستی كار می كردند».

بنا به تأييد مورخان و جهانگردان، فرش بافی در اين استان و ميان عشاير آن، يعنی ايلات قشقائی و خمسه و ممسنی كه در سراسر ناحيه پراكنده اند، از ديرباز رايج بوده است. نقل شده كه پيش از اسلام در اين استان حداقل سه ناحيه وسيع فرش بافی وجود داشته است:

  1. داراب گرد كه شامل شهرهای داراب و فسا و جهرم بود؛
  2. كوه بيشابور كه تا حاشية ارجان و سرزمين لرنشين كهكيلويه امتداد داشت؛
  3. بوانات و قونقري.

برخی از ويژگی هاي فرش فارس

فرش در استان فارس در حقيقت هنر و صنعتی عشايری است نه شهری. چنانچه دامداری كه حرفی اصلی عشاير است بر اثر ازبين رفتن چراگاه ها آسيب نبيند و پشم همچنان از گوسفندان محلی تهيه شود، بافت فرش نيز ادامه خواهد يافت.

  1. طرح و نقش:عشاير قشقائی، خمسه، ممسنی، باصری، و بهارلو در فارس فرش هايی با طرح های ذهنی و بسيار جالب می بافند. يکی از اين طرح های زيبا به نام تركی شيرازی بافت ايل قشقائی است و شهرت جهانی دارد.

قاليچه های شكرلو و يلمه را نيز همين ايل، كه در سميرم عليا و ساير نقاط آن ناحيه ساكن اند، می بافند. قاليچه های شيری يکی ديگر از طرح هايی است كه عشاير اين منطقه می بافند. نقش اين فرش ها اغلب با خطوط هندسی طراحی می شود.

  1. بافت:قالی های استان و عشاير آن با گره متقارن و نامتقارن بافته می شود.
  2. رنگ :تنوع رنگ در فرش های ايلاتی در روستاهای فارس يكی از سنت های ديرينه مردم اين سرزمين است. مهم ترين رنگ در اين دست بافته ها رنگ قرمز و رنگ های نزديك به آن مانند صورتی، گل بهی، سرخابی، لاكی، ارغوانی، فيروزه ای، و سرمه ای است كه درخشندگی كم نظيری به اين فرش ها می دهد و بيشتر در زمينه حاشيه ها به كار برده می شود و از پوست گردو به دست می آيد.

در مورد فارس و تاريخ و جغرافيای آن و نيز درباره فرش بافی در ميان عشاير و روستاييان و شهرنشينان اين استان و همچنين ايلات خمسه و شاهسون و قشقائی مطالبی ذيل مدخل های مربوط در اين كتاب آمده است. مؤلف تاريخ سيستان در ذكر خزاين قلعه عظيم و مجلل «ابن واصل» در خرمی فارس كه در سال 261ق بر يعقوب ليث گشوده شده، به تصريح از آحاد و اوزان چون درم، دينار، و وسايلی مانند فرش پشمينه ياد می كند.