اراك

از دانشنامه فرش
پرش به: ناوبری، جستجو

اراك arâk

اراک مركز استان مركزی است؛ منطقه ای كه در قديم از مناطق عراق عجم محسوب می شد. در عهد محمدشاه قاجار قسمتی از شهر دچار آتش سوزی شد. يوسف خان گرجی، حاكم شهر، به امر سلطان قاجار شهر را بازسازی کرد که بعدها به سلطان آباد اراك مشهور شد.

تاريخ شهر اراك از دو قرن کمتر است، اما ناحيه اراك از قرن دوم قمری منطقه ای آباد بوده و حتی در عهد ديالمه و غزنويان و سلجوقيان و اتابكان نيز حكمران مستقل داشته است. برخی مورخان بر اين باورند كه نام عراق عجم از عهد مغول به اين نواحی داده شد تا تشخيص اين ناحيه از عراق عرب ساده تر شود.

در سال ۱۲۲۴ق، فتحعلی شاه قاجار قشونی ۱۲۰۰۰ نفری به فرماندهی يوسف خان گرجی برای محافظت از منطقه اعزام کرد و اين حاكم در آنجا دژی محكم ساخت و آن را سلطان آباد ناميد. سپس اين شهر درسال ۱۳۱۴ش اراك ناميده شد. در حال حاضر، ساکنان اراك و اطراف آن سه گرايش زبانی دارند:

  1. فارسی زبانان كه در دشت های حاصلخيز ساكن اند؛
  2. تركان كه از عهد سلجوقی ۴۲۹ ـ ۵۹۲ ق در اين منطقه سكونت دارند؛
  3. ارامنه كه در اطراف رودخانه شراع در شمال شازند مستقرند.

وضع جغرافيايی شهر اراك

اراك از شمال به ساوه، از شمال غربی به همدان، از غرب به ملاير، از جنوب به اليگودرز و خمين، از شرق به محلات، و از شمال شرقی به تفرش محدود می شود. اين شهر از سطح دريا ۱۷۶۰ متر ارتفاع دارد. عرض جغرافيايی آن ۳۴ درجه و ۵ دقيقه و طول آن ۴۹ درجه و ۴۹ دقيقه است

آب های روان رشته كوه های راسوند در جنوب و رشته کوه وفس در شمال غربی به همراه رود قراچای زمين هی اين شهر را سيراب می كند. آب و هوای اراک در زمستان سرد و در تابستان معتدل است. فاصله ۲۹۵ كيلومتری اين شهر از تهران را با همه وسايل، اتوموبيل و قطار، طی می كنند.

فرش بافی چنانچه به اين گفته كه در عهد شاپور ذوالاكتاف در اين منطقه فرش بافی رواج داشته است توجه نکنيم، می توان عهد قاجاريه را نخستين زمان برای رواج فرش بافی در منطقه دانست. در اين زمان، بازرگانان تبريزی و گردشگران خارجی در مورد رواج هنر ـ صنعت فرش و پيشبرد آن بسيار کوشش کردند. كمپانی های خارجی، ازقبيل "زيگلر" و "ناسهند" نيويورك، در رونق دادن به اين صنعت سهيم بودند.

پس از ركودی كه در پی جنگ اوّل جهانی در كار فرش بافی اراك ايجاد شد، حكمرانان اين ناحيه برخی از هنرمندان و صنعتگران فرش را از شهرهايی همچون كاشان، کرمان، و اصفهان به اين شهر دعوت کردند و دوباره فرش بافی اين شهر را رونق دادند.

در اراك و نواحی آن چهار نوع فرش مشخص بافته می شود:

  1. ساروق ـ فراهان: ۱ و ۲. در مورد فرش ساروق ـ فراهان و ارامنه ذيل مدخل های مربوط در اين فصل كتاب مطالبی آمده است. اما درباره:
  2. ارامنه باف
  3. محال:فرش محال معمولاً درشت باف است، اما از فرش مشک آباد ريزتر و مرغوب تر است. درباره نام محال نظرهای گوناگونی داده اند، از جمله:
    1. از نام محلات گرفته شده است، چون فرش های مرغوب به نام محال در آن مراكز بافته می شود؛
    2. در زبان عربی محال به معنی محل هاست كه سفارش بافت قالی به آن مراكز می دادند:فرش محال همان ويژگی های بافته های مشک آباد را دارد، ولی فشرده تر بافته شده و رنگ بندی آن دقيق تر و شفاف تر و زيباتر است: طرح فرش محال متنوع و اغلب دارای ترنجی بيضی شكل و نقوش هراتی است. اين فرش را به بافندگان فراهان و دولاخور سفارش می دادند، اما امروزه بافندگان سعی می كنند قالی ساروق ببافند و به بازار عرضه كنند، چرا که اين قالی خواستار بيشتری دارد.
  4. مشک آباد (ابراهيم آباد):قريه مشک آباد در حوالی شهر اراك قرار دارد.قالی مشک آباد كوچك پارچه، درشت باف، و ارزان قيمت است و پرز بلند دارد. نزديک به 20 قريه حوالی مشک آباد فرش هايی به اين نام می بافند. طرح های فرش مشک آباد اغلب میناخانی، گل حنايی، و هراتی است. گره اين فرش ها نامتقارن، پود آن آبی، و دار معمول در اين ناحيه عمودی است.

به علت های گوناگون از قبيل كمبود دام و مهاجرت كارگران به شهر ها و مراكز صنعتی اراك تدريجأ از ميزان بافت فرش مشک آباد کاسته شده است.رنگ اين فرش ها گياهی است و معمولاً از پوست انار و گردو برای رنگرزی استفاده می کنند. ساير مواد اوّليه همچون نخ را از بروجرد، کرمانشاه، سبزوار، و سيرجان تهيه می کردند.

برخی از ويژگی های فرش اراك

  1. طرح و نقش:طرح ها و نقش های معروف كه از گذشته در فرش ناحيه اراك بافته می شده عبارت است از: لچك ترنج، گل افشان، بوته جقه، بوته مال میر، گل فرنگ، ماهی درهم (هراتی)، انواع شاه عباسی، بندی شكسته، مشايخی، پرده ای، مير يا مال مير (سرابندجوشقان، تصویری، ظل السطانی، و نقش مايه های معروف فرش اين ناحيه عبارت است از: بوته، گل حنا، دسته گل، گل های شاه عباسی با خطوط اسلیمی و شاخه های دوّار.ماهی فراهان، ماهی ريزه، و ماهی پيچ با خطوط گردان از انواع طرح ماهی درهم اراک است. نقش مايه بوته جقه تقريباً مدوٌر است و بوته با يك نوار براق احاطه شده است. نقش مايه مال مير يا گل بوته و بوته سركج معمولاً با خطوط هندسی و شكسته بافته می شود. نقش مايه شاه عباسی يا گل شاه عباسی دارای برگ های تزيينی درهم رفته با نقش مايه های متفاوت است و معمولاً طرح اصلی آن لچك ترنج است. در نقشه بندی شكسته، معمولاً لچك ترنج در اراک با زمينه كرم يا قرمز دوغی است که با شاخ و برگ ها تزئين شده است.مشخصات ساير طرح ها و نقوشی كه در منطقه اراك و ساير مناطق فرش بافی جلوه گری می كنند.
  2. رنگ:از گذشته دور و نزديك از رنگ های گياهی در رنگرزی نخ های گوناگون برای بافت فرش اين ناحيه استفاده می شده است و اکنون نيز استفاده از رنگ های گياهی ادامه دارد و در برخی موارد نيز رنگرزان از رنگ های شيميايی استفاده می کنند. در اين ناحيه رنگ را از ريشه روناس، برگ مو، پوست انار، نیل مصنوعی، و پوست گردو می گيرند. رنگ های مصرفی در فرش اراك اغلب سرمه ای، سربی، سبز روشن، سبز، برگِ سنجدی، زیتونی، گلناری، سرخ، سفید، خاكی، آبی، كرم، قرمز، ماشی، صورتی ، دوغی و نخودی است.
  3. بافت:فرش اراك با گره فارسی بر روی دار عمودی (اعم از تار بلند يا كوتاه) و با ابزار معمولی از قبيل چاقو، كركيت، قيچی، و شانه با دو پود بافته می شود. رج شمار اين فرش ها در نقاط مختلف متفاوت است. در ساروق فرش ها فشرده است و رج شمار بالايی دارد، اما رج شمار فرش ها در مشک آباد نسبتأ پايين تر است.فرش های برخی از مناطق اراک عبارت است از:
    1. اراك: علاوه بر فرش هايی با سبك و طرح و نقش سراسری فرش هايی نيز به نام ساروق دارد؛
    2. فراهان: قاليچه ساروق؛
    3. مشک آباد: قالی مشک آباد؛
    4. دولاخور: قالی مشک آباد، قالی محال؛
    5. چهار راه: قاليچه ساروق؛
    6. محلات: ساروق اعلا؛
    7. كزاز: ساروق متوسط؛
    8. خوانسار: ساروق متوسط و اعلا؛
    9. كمره: قاليچه های ليليان و ريحان؛
    10. جاپلق: قالی مشک آباد؛
    11. سرابند: انواع قالی ها و قاليچه ها.

روستاهای ديگر ناحيه اراك كه عمدتاً به كار قالی بافی اشتغال دارند از اين قرار است: هزاوه، داين، ارجناوند، گيلی، ورچه، حسن آباد، انجدان، و امان آباد.

  1. مواد اوّليه:با توجه به مناسب بودن وضع جغرافيايی ناحيه اراك برای كشت علوفه و چرای دام، مقدار چشمگيری از پشم مورد نياز در فرش بافی از گوسفندان محلی تأمين می شود.تار و پود فرش اراك و نواحی آن معمولاً از نخ پنبه ای است. پنبه را هم در محل می كارند و هم از کارخانه های اطراف، مثلاً گلپايگان و خوانسار، تهيه می کنند. در گذشته، نخ مرسريزه به نام نخ فرنگ را از خارج وارد می کردند (ارامنه؛ و نيز ساروق؛ سرابند؛ فراهان؛ محلات؛ مركزی).