اصفهان

از دانشنامه فرش
پرش به: ناوبری، جستجو

اصفهان esfahân

استان اصفهان با مساحتی برابر 107026 كیلومتر مربع منطقه وسیعی است که در مركز ایران و در میان كوه های زاگرس و كوه های مركزی قرار دارد. زاینده رود در نواحی پست و هموار این استان جریان دارد و زمین های آن را سیراب می کند و مازاد آن به باتلاق گاوخونی می ریزد.

این استان از شمال به قم و اصفهان، از شرق به خراسان و یزد، از جنوب به فارس و كهكیلویه و بویراحمد، و از غرب به لرستان و چهارمحال وبختیاری محدود می شود.

آب و هوای شرق استان اصفهان خشک و بیابانی و نواحی كوهستانی آن معتدل است. مركز استان شهر اصفهان است و آران و بیدگل، اردستان، اصفهان، برخوار (دولت آباد)، تیران، كرون، چادگان، خمینی شهر، خوانسار، سمیرم، سمیرم سفلی (دهاقان)، شاهین شهر، میمه، شهرضا، فریدن (داران)، فریدون شهر، فلاورجان، كاشان، گلپایگان، لنجان (زرین شهر)، مباركه، نائین، نجف آباد، و نطنز از دیگر شهرستان های آن است. توضیح اینکه وضع فرش بافی مراكز مهم فرش استان ذیل مدخل های مربوط آمده است.

مناطق كوهستانی غرب استان اصفهان ازقیبل رشته كوه های قهرود و كركس هوایی معتدل به این منطقه داده است. استان اصفهان، به ویژه غرب آن، سرزمینی مستعد برای كشاورزی و دامداری است و مردم سخت كوش و زیرك آن، به خصوص شهر اصفهان، در طول تاریخ علاقه مندی خویش را به صنایع دستی ازقبیل میناكاری، قلم كاری روی نقره، منبت كاری، زرگری، خاتم سازی، ملیله دوزی، قلاب دوزی، و قالی بافی به اثبات رسانیده و برای اعتلای كمی و كیفی آن كوشیده اند.

از دیرباز، مردم روستاها و عشایر و ایلات و نیز شهرهای بزرگ و كوچك این استان به هنر قالی بافی و مهارت های جانبی آن، مانند طراحی و رنگرزی و صنایع ریسندگی و بافندگی آشنا بوده اند. در سایه كوشش و پشتكار مردم هنرمند و باحوصله استان اصفهان، نفیس ترین فرش ها با طرحهای بسیار جالب و بافتی ظریف تهیه می شود و در بازارهای جهانی در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد و موزه های بزرگ دنیا را زینت می بخشد.

بیشتر قالی های طراحی شده و بافته شده در اصفهان دارای نقش مایه های گل شاه عباسی و اسلیمی با ترنجی در میان و لچك ها در اطراف است. درخت زندگی، گلدان های پرگل به همراه نقش مایه های حیوانات و پرندگان، و برگ و شاخه پیچ ها از رایج ترین نقش های فرش این منطقه است. اصفهان در عهد صفویه بزرگ ترین مرکز داد و ستد داخلی و خارجی فرش ایران بود و انواع فرش های نفیس، از جمله قالی های ابریشمی و زربافت، در آن بافته می شد. اکنون نیز این استان مركز فعالیت های همه جانبه در انواع رشته های هنر و صنایع دستی و نیز بازرگانی است. برخی از ویژگی های فرش استان اصفهان

  1. مواد اوّلیه:در رنگرزی الیاف فرش از شیوه های سنتی و صنعتی استفاده می شود. در قالی های هنری و سفارشی اغلب از رنگ های طبیعی مانند نیل، پوست انار، گردو، روناس، اسپرك، و گندل بهره گرفته می شود. پشم و پنبه و ابریشم مورد نیاز فرش بافی در همین استان فراهم می گردد.
  2. . طرح و نقش:استان اصفهان از زمان های گذشته مركز طراحی نقش های زیبا و دل انگیز برای انواع صنایع دستی به ویژه فرش بوده است. نقشه های رنگارنگ و متنوع سنتی تهیه شده در این استان، به ویژه شهر اصفهان، در سایر استان ها دست به دست می شده است. اکنون نیز با توسعه كارگاه های طراحی، این هنر تكامل یافته و نقشه های هنرمندان اصفهانی در جهان شهره شده است. این نقشه ها اغلب الهام گرفته از كاشی كاری عمارت های چهل ستون، نقش جهان، مدرسه چهارباغ، مسجد امام، و مسجد شیخ لطف الله است و طرح های معروف به رضا عباسی و شاه عباسی یا گل های شاه عباسی و اسلیمی با حاشیه پهن از طرح های متدوال آن است. اصولاً مكتبی از هنر نقش پردازی فرش ایران در جهان به نام مكتب اصفهان معروف شده است. این نقش دارای گل های افشان شاه عباسی با شاخ و برگ ها و اسلیمی های بسیار جالب و موزون است و در زمینه ای با رنگ زنده و متنوع طراحی می شود.
  3. . بافت:قالی های استان اصفهان معمولاً دوپود و ظریف است و با گره نامتقارن فارسی بافته می شود. رج شمار این فرش ها در شهر اصفهان بالاتر از 60 رج (در 5/6 سانتی متر) و در سایر نقاط استان زیر 50 رج است. دار قالی در شهرها عمودی و میان عشایر و ایلات بعضاً افقی است. تقریباً در تمام شهرها و روستاها و عشایر و ایلات استان فرش بافی رواج دارد.

در شهرهای این استان معمولاً طرح و نقش و رنگ آمیزی و بافت فرش ها متفاوت است، مثلاً فرش های جوشقان و میمه با طرح های ذهنی باف روستایی شهرتی جهانی دارد.

  1. رنگ بندی (رنگ آمیزی):رنگ های قالی این منطقه شاد و سنتی است. آبی، كرم، لاكی، سرمه ای، بژ، خاكی، بادامی، و مسی (تند و روشن) ازجمله این رنگ هاست.

سابقه فرش بافی در استان

همان گونه كه گفته شد، فرش بافی در این استان سابقه ای طولانی دارد. اصفهان در عهد صفوی یكی از مراكز مهم قالی بافی ایران بود و از دیرباز شهرتی جهانی داشت. بافت قالی های ابریشمی در اصفهان به خصوص از زمان صفویه رایج گردید و بافندگان هنرمند این شهر قالی های بسیار نفیس ابریشمی از خود به یادگار گذاشتند.

پس از صفویه مدتی قالی بافی رو به ركود نهاد، ولی در اوایل عهد قاجار تجدید حیات یافت و به رونق رسید. تا آنجا كه امروزه از لحاظ كمی و كیفی، فرش استان اصفهان در زمینه های طراحی و رنگرزی و بافت در جهان نامدار است.

اندازه فرش ها

قالی های اصفهان دارای اندازه های مختلف و معمولی است ولی بنا به سفارش مشتریان نیز تعیین می شود. ذرع و چارك، ذرع ونیم، دوذرعی، پرده ای، شش متری و بزرگ تر از اندازه های سنتی فرش این استان است.

مراكز مهم فرش بافی استان

در استان اصفهان مراكز مهم فرش بافی با سابقه طولانی و شهرت فراگیر وجود دارد كه در جای خود به آن می پردازیم. ویژگی های مهم این مراکز عبارت است از:

استان اصفهان با سابقه فرهنگی طولانی و وجود هنرمندان با ذوق در همه شاخه های هنری مانند خطاطی، معماری، نقاشی، موسیقی، و به ویژه فرش بافی و همچنین مساعدبودن طبیعت و آب و هوا در سدههای اخیر جایگاهی والا در میان سایر مراكز فرش بافی ایران داشته است.

از دیرباز، استان اصفهان و هنرمندان آن به گونه ای منحصر به فرد در نگاهداشت سنت های اصیل فرش ایرانی سهم به سزایی داشتند. بدون شك دست باف ها و سایر هنرهای دستی ایران سیر تكاملی خود را مرهون هنرنمایی هنرمندان این ناحیه است؛ به نحوی كه استان اصفهان را صاحب مكتبی مستقل در هنرهای سنتی می دانند.شهر اصفهان در 424 كیلومتری جنوب تهران در 32 درجه و 37 دقیقه عرض و 51 درجه و 40 دقیقه طول جغرافیایی قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا 1590 متر است. این شهر از لحاظ تاریخی چه در گذشته دور و چه در سده های اخیر در میان شهرهای ایران جایگاهی والا دارد. شهر چه به لحاظ آب و هوایی و طبیعی و چه به لحاظ بناهای باشكوه برای گردشگران داخلی و خارجی دلنشین و جذاب است. نمای درها و دیوار شهر و ظاهر بناهای قدیمی آن از توجه مردم به هنر و صنایع دستی حکایت می کند.

این شهر در عهد سلجوقیان نیز مورد توجه بوده و به پایتختی انتخاب گردیده است، اما شكوه و جلال آن هنگامی به اوج می رسد كه صفویه آنجا را به پایتختی برمی گزیند. از آن زمان، این شهر نه فقط از لحاظ سیاسی مورد توجه جهانیان قرار گرفت بلكه به سبب توجه حكام به هنرمندان و تشویق و قدردانی از ایشان به مركزی امن و آرام برای صاحبان هنر تبدیل شد. در عهد شاه عباس صفوی، كه اصفهان دوباره پایتخت شد، هنرهای سنتی دیگربار رونق گرفت و هنرمندان از اطراف و اكناف به این شهر روی آوردند و در ابراز هنر خویش بر یكدیگر پیشی گرفتند، تا آنجا كه مکتب هایی را در شیوه های هنری گوناگون به وجود آوردند.

رضا عباسی و شاگردان هنرمندش در این رستاخیز هنری سهمی به سزا داشتند.

آثاری چون مسجد جامع، مسجد شیخ لطف الله، عالی قاپو، چهل ستون، پل خواجو، و سی وسه پل نشانه هایی از هنر و صنعت و تاریخ آن سرزمین را در خود جای داده است و اصالت تفكر و تدبیر مردم آن دیار را گواهی می دهد.

پرفسور پوپ، ایران شناس معروف و همسرش، سال ها عمر پربركت خود را در راه شناخت هنر و مردم این سرزمین گذراندند و چنان شیفته این سرزمین و مردم آن شدند كه آرامگاه ابدی خویش را در آن شهر برگزیدند.

فرش برای مردم اصفهان، همچون سایر ایرانیان، کالایی ارزشمند است كه علاوه بر ارزش های هنری در گردش اقتصادی فردی و اجتماعی نیز نقشی اساسی دارد. فرش اصفهان با طراحی و رنگرزی و رنگ بندی و بافت كم نظیر خود به مثابه گل سرسبد هنر ـ صنعت مردم این ناحیه مورد تحسین عام و خاص است. جایگاه فرش اصفهان از یک سو مرهون تلاش بی وقفه هنرمندان و صنعتگران و از سوی دیگر طبیعت مناسب و مرتع ها و چمنزارهای سرسبز است. به سبب همین ویژگی های طبیعی است که دامداری در منطقه رونق دارد و مهم ترین ماده اوّلیه بافت فرش، یعنی پشم، در محل تهیه می شود. پنبه را نیز در منطقه كشت می كنند و اصولاً استان اصفهان و نواحی شهر اصفهان دارای نوع مرغوب پنبه است كه در كارخانه های ریسندگی به نخ تبدیل می شود و در بافت فرش به كار می رود.

برخی از ویژگی های فرش شهر اصفهان

آنچه درباره فرش بافی استان اصفهان گفته شد در مورد شهر اصفهان نیز صدق می کند، اما به اختصار به وضع فرش بافی شهر اصفهان نیز اشاره می کنیم.

  1. طرح و نقش:از طرح های معروف فرش شهراصفهان می توان به لچك ترنج، شاه عباسی، اسلیمی، افشان، كومه ای، قابی، شكارگاه، گنبدی، و نقش مایه های برگ مویی ، اسلیمی، شاه عباسی، بوته ای، ختایی، و حیوان دار اشاره کرد.
  2. بافت:چله فرش های اصفهان معمولاً ابریشم است و پرز آن كرك و پشم و مزین به گل ابریشم است. در این شهر فرش های تمام ابریشم و كف ابریشم نیز بافته می شود. فرش اصفهان معمولاً با گره نامتقارن و شیوه لول بافته می شود و رج شمار آن بین 55 تا 70 است.

پود فرش اصفهان، جز در موارد استثنایی، پنبه است كه اغلب نوع سفید آن را با دست یا چرخ های مخصوص می تابند. معمولاً رنگ پود ضخیم را آبی و رنگ پود نازك را كرم و آبی نفتی می کنند. خلاصه اینکه، فرش اصفهان با طراحی هنرمندانه و رنگ های طبیعی و رنگرزی استادانه و بافت دقیق و توجه به نقشه های اصیل سنتی و الهام گرفتن از تزیینات بناهای تاریخی و معماری خاص آنها به کالایی ویژه تبدیل شده و توجه مردم جهان را به خود جلب كرده است. بنا به گفته های معتبر، نظام شهری بافی فرش در عهد صفویه از اصفهان به دیگر مناطق ایران تسرّی یافته است.

  1. اندازه:اندازه فرش شهر اصفهان معمولی است و از قالیچه تا قالی های 12 متری و بیشتر را در بر میگیرد.