فرش

از دانشنامه فرش
پرش به: ناوبری، جستجو

فرش farš

مُتَّکِِئينَ عََلَی فُرُشٍ بَطائِنُها مِنِ اسْتَبْرَقٍ وَ جَنَی الْجَنَّتينِ دانٍ (قرآن كريم؛ سوره الرحمن، آيه 53 ـ ۵۵).

برگردان: (بهشتيان) بر فرش هايی آرميده اند كه آستر (تار) آنها از ابريشم ستبر است و ميوه هر دو بوستان نزديک است.

چو يزدان بگسترد فرش جلالت

تو اندر جهان فرش نيكی بگستر (ناصر خسرو)

گستردنی. آنچه بر زمين گسترده شود. بساط افكنده شده (منتهی الارب). كلمه فرش برای هر نوع گستردنی به كار می رود. سعدی در گلستان می فرمايد: « . . فرّاش باد صبا را گفته تا فرش زمردين بگستراند و دايه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمين بپرورد... ». فردوسی، شاعر گران قدر، در شاهنامه می گويد:

«بگسترد فرشی ز ديبای چين كه گفتی مگر آسمان شد زمين».

فرش در ميان عامه مردم به زيراندازی گفته می شود كه با مواد اولّيه طبيعی (مانند الياف پنبه، پشم، ابريشم، و كتان) يا الياف مصنوعی با شيوه دستی يا ماشينی بافته می شود. گليم، زيلو، جاجيم، پلاس، نمد، و مانند آنها نيز فرش است اما اصطلاح فرش برای قالی به كار می رود و ساير فرش ها به نام جنس خودشان ناميده می شود، مانند گليم و زيلو.

به گواه تاريخ پس از مشاغلی نظير سبد بافی و پارچه بافی، حرفه فرش بافی در دوران مادرشاهی و زمانی كه مردان به شكار و جنگ مشغول بودند توسط زنان پديد آمد. امروزه نيز زنان بيشتر به اين حرفه اشتغال دارند.

بدون شك فرش های اولّيه از پوست درختان و حيوانات و ساير الياف نباتی تهيّه می شد و پس از اهلی شدن گوسفند از پشم آن برای بافتن فرش های پرزدار استفاده شده است.

شيوه بافت و رنگرزی و حتی ريسيدن نخ از الياف با گذشت زمان و پيشرفت تمدن بشری تغيير يافته است. امروزه، يكی از روش های پی بردن به درجه تمدن هر يك از اقوام ميزان پيشرفت هنر و صنعت بافندگی ايشان است.

درباره اينكه نخستين قالی بافته شده متعلق به كدام قوم است نمی توان قاطعانه اظهار نظر کرد؛ همانگونه كه درباره پيدايش بسياری از دستاوردهای تاريخی انسان نمی توان نظری داد. نوشته های تاريخی در مورد هدايای ايرانيان به سرداران و بزرگان ساير ملل و اقوام نشان می دهد که مردم ديگر نقاط جهان از طريق فرش ايران با اين هنر ـ صنعت آشنا شده اند.

كشف فرش پازيريك با پرز پشمی و رنگ های متعدد، مثلاً سرخ و سبز و آبی و زرد، و طرح و نقش مايه های به كار رفته در آن نشان دهنده پيشرفت و تكامل هنر و صنعت فرش بافی و فنون جانبی، مثلاً رنگرزی و طراحی، در ايران باستان است.

در ساير نقاط جهان مانند چين، مصر، ارمنستان، قفقاز، و شبه جزيره هندوستان نيز فرش هايی به دست آمده كه گويای قدمت صنعت فرش بافی در جهان و تأثيرگذاری طرح و نقش و بافت و رنگ آمیزی فرش ايران بر اين صنعت در سطح جهان است.

فرش بافی ايران صنعتی است روستايی و عشايری كه از ديرباز در كارگاه های كوچك و بزرگ شهری خصوصی يا وابسته به تعاونی ها يا نهادهای ديگر فعال بوده است [۱].

خوشبختانه طی قرن اخير علم فرش و فرش بافی به دانشی مستقل و جداگانه تبديل شده و مورد توجّه قرار گرفته است.

پايه گذاران اين علم بدون شك زحمت كشان گمنام طراح و رنگرز و بافنده ای هستند كه نسل به نسل و سينه به سينه اين هنر ـ صنعت مردمی را به يكديگر منتقل کرده اند، اما خدمات پژوهشگران و مستشرقان در سال های اخير را نيز نبايد از نظر دور داشت.

منبع

  1. تاريخ فرش دست باف ايران؛ كتاب 4، فصل 1