قائن

از دانشنامه فرش
پرش به ناوبری پرش به جستجو

قائن qâéen

قائن از شهرهای استان خراسان جنوبی است و در منطقه ای كوهستانی با ارتفاع 1440 متر از سطح دريا در 59 درجه و 11 دقيقه طول و 32 درجه و 43 دقيقه عرض جغرافيايی قرار دارد. اين شهر از شمال به تربت حيدريه، از جنوب به بيرجند، از شرق به افغانستان، و از غرب به طبس در استان يزد محدود می شود.

قائن از نظر تاريخی شهری است قديمی كه در محدوده قهستان قرار داشت. ابن حوقل درباره اين شهر می نويسد: «شهر داراي كهن دژ و خندق و مسجد جامع بوده و سه دروازه داشته است». اين نوشته از قدمت اين شهر حكايت می کند.

منطقه عمومی اين شهر را قائنات می نامند كه از مراكز قديمی فرش بافی خراسان به شمار می رود و قائن مركز آن است. امروزه، قالی بافی در اين محدوده به منزله هنری مردمی و فراگير درآمده و بيشترين ميزان صادرات اين شهر قالی است.

اقليم اين شهر در ناحيه ای كم باران و خشك است که از دو طرف به كوير محدود می شود و به همين علت در ميان اهالی آن كشاورزی رونق چندانی ندارد و بيشتر به دامداری و صنايع دستی، ازقبيل قالی بافی، می پردازند. از گذشته های دور، صنايع دستی با توجه به ويژگی های اشتغال زايی آن در اين ناحيه رواج داشته است. قالی بافی نيز كم و بيش همين قدمت را در اين ناحيه دارد و مردم سخت كوش قائنات با وجود مناسب نبودن طبيعت برای دامداری از اين طريق امرار معاش می كنند.

برخی از ويژگی های فرش قائن

  1. طرح و نقش:نقش قالی های منطقه قائنات با ديگر مناطق تفاوت دارد و بيشتر عشايری و روستايی باف و ذهنی و هندسی است. خورشيد با اشعه طلايين از نقش مايه های قديمی فرش قائنات است كه اغلب به جای ترنج قالی از آن استفاده می شود. اين ترنج ها با 16 يا 32 شعاع و دو سرترنج بافته می شود.

بافت نقش درخت كاج نيز در فرش اين ناحيه رواج دارد و از قديم متداول بوده است. همچنين در نقش اين دست بافته ها يك رديف درخت كاج به شکل پيوسته در حاشيه فرش ها بافته می شود كه در نقاط ديگر سابقه ندارد. از طرح ها و نقش های قالی قائنات به موارد زير اشاره می شود:

  1. طرح ريزه ماهی كه الهام گرفته از برگ هراتی است، شامل ريزه ماهی ساده كه همه متن را پر می كند و ريزه ماهی پنج متن كه هر يك در پنج قسمت فرش داراي رنگی جداگانه با نقش مايه اصلی ماهی است؛
  2. طرح ربعي سعدي كه لچك ترنج است با نقش مايه هاي ويژه؛
  3. طرح بوته جقه که از روزگاران گذشته در نقطه ای خاص يا در همه سطح قالی های اين ناحيه بافته می شد و ميان بوته ها را اغلب گل و گياه پر می كرد.

برخی از طرح های غير معروف و استثنايی منطقی قائنات الف) طرح كله اسبی: اين طرح ترنجی در ميان دارد كه 16 تا 32 اسب بالدار در اطراف آن است و گل و بوته ها ميانه نقوش اصلی را می پوشاند؛ ب) طرح خشتی يا چهارفصل: اين طرح مربع هايی به شكل موازييك است كه در كنار هم قرار دارد و داخل چهارگوش ها هر يك دارای نقش مايه جداگانه و اغلب پر از گل و گياه و برگ و شاخه و ماهی است. از ديگر طرح ها و نقش های فرش اين ناحيه می توان به نقش غلط، محرمات، و هفت رنگ اشاره کرد كه بدون لچك و ترنج بافته می شود. نقش حاشيه اين فرش ها با نوارهای متعدد موازی به منزله حاشيه كوچك اجرا می شود. اين نوارها با يكديگر هماهنگی دارد و ساده ترين آن دارای دو نوار باريك و يك نوار پهن، يعنی دو حاشيه باريك و يك حاشيه پهن می باشد و حاشيه آن دارای اهميت است. طرح های فرش نواحی جنوبی خراسان طرح هايی واقع گراست. گل ها، گياهان، اشيا، و حيوانات به شكل طبيعی است و واقعيت و زيبايي طبيعت را آشكار می کند.

  1. رنگ:برای بافت فرش در قائن از نخ رنگ شده در مراكز بيرجند، تربت حيدريه، و مشهد استفاده می كنند. رنگ اين فرش ها روشن و درخشان و الهام گرفته از اشعه خورشيد است.
  2. بافت و اندازه:

بافت فرش با طرح هراتی (ماهی) در اين ناحيه سابقه دارد. امروزه، فرش های بافت ناحيه قائن، از جمله روستاهای نوغاب و هندولان، خواستاران فراوان در داخل کشور دارد. اندازه فرش اين شهر متفاوت است و در اندازه های كوچك و بزرگ بافته می شود. گره اين فرش ها نامتقارن، دار قالی بافی عمودی گردان، تار آن پنبه ای، و پود و پرز آن پشمی يا ابريشمی است. ابن حوقل در كتاب صوره الارض درباره پيشه مردم قائنات می نويسد: «... و از آنجا انواع كرباس ها به دست می آيد كه آن را به بيشتر نواحی می برند و نيز پلاس آنجا معروف است...». شهرستان گناباد و بيرجند و نواحی آن، مانند مود و درخش، از مراكز قالی بافی منطقه قائنات است. قالی های غير معمول با اندازة 2×2 متر اخيراً در مراكز قالی بافی قائن ازقبيل مود، درخش، آسيابان، نوغاب، هندولان، قوزك، و درميان بافته و عرضه می شود. مواد اوّليه دست بافته های اين ناحيه از بازار محلی يا تربت حيدريه تأمين می شود.