قفقاز

از دانشنامه فرش
پرش به: ناوبری، جستجو

قفقاز qafqâz

قفقاز نام ناحیه ای است میان دریای مازندران و دریای سیاه كه سه كشور جمهوری آذربایجان، جمهوری ارمنستان، و جمهوری گرجستان را در بر می گیرد.

ناحیه قفقاز از شرق به دریای مازندران، از شمال به روسیه، از غرب به دریای سیاه، و از جنوب به ایران و تركیه محدود می شود. این سرزمین كوهستانی، كه سلسله کوه های آن از غرب به شرق كشیده شده، مناسب دامداری و كشاورزی است. فرش بافی با سابقه دیرینه خود و با بهره گیری از پشم گوسفندان بومی شغل مهم نیمی از مردم آن سرزمین است كه معمولاً در كارگاه های تعاونی و با نظارت دولت انجام می شود. طرح و نقش مایه فرش های بافته شده در این ناحیه شبیه نقوش هندسی ایرانی، به ویژه شمال غرب ایران، با اشكال لوزی و مربع و چندضلعی های گوشه دار است. طول فرش های قفقاز بلند است و تا هشت متر می رسد. در طرح های محرابی مربع های داخل محراب را تزیین و جای سجده گاه را مشخص می کنند.

نقوش و طرح های نقاط مختلف ناحیه قفقاز را در دیگر مراكز هم به کار می گیرند، ولی شیوه بافت هر ناحیه ویژگی های خاص خود را دارد. به همین سبب، با بررسی طرح ها و نقوش این فرش ها می توان محل بافت آنها را مشخص ساخت. شواهدی در دست است كه نشان می دهد ناحیه قفقاز در قرن هشتم میلادی مركز فرش بافی بود و این هنر صنعت در قرن دهم میلادی در شهرهای وان، ارزروم، وارطان، دوین، كلات، و تفلیس رواج یافته است. یكی دو قرن بعد، در آسیای صغیر نیز این هنر همه گیر می شده و گلیم های سوماخ (سوماك) آنجا شهرت جهانی می یابد.

فرش های قزاق گنجه، كه متعلق به بخشی از قفقاز سفلی و ارمنستان است، دارای پرز بلند و نقوش ساده اما متنوع است و تعداد رنگ های این فرش ها محدود و رنگ غالب آن آبی، قرمز، و زرد است. تار و پود این فرش ها پشمی است و معمولاً با دو تا چهار پود بافته می شود و گره آنها متقارن است. فرش های گنجه تنوع رنگ بیشتری دارد و هر یک از فرش های قره داغ، شوشا (شوشی)، شیروان، و كوبا نیز دارای ویژگی هایی مخصوص است.

در منطقه قفقاز ایلات و عشایر فراوانی زندگی می كنند. طرح و نقش این ایلات بر اثر دوری از مراكز شهرنشینی و دشواربودن راه ها تا اوایل قرن بیستم بدون تغییر كلی باقی مانده بود.

در فرش های نواحی قره داغ، شوشا، شیروان، و كوبا رنگ های قرمز و صورتی و سبز زیتونی و نیلی بیشتر مصرف می شود و رنگ زمینه میانی آنها آبی است. پرز این فرش ها كوتاه است و معمولاً شیرازه بر روی دو جفت تار كناری به رنگ آبی بافته می شود. در منطقه ارمنستان و قفقاز و اصولاً آسیای صغیر از اوایل قرن سیزدهم میلادی فرش بافی متداول گردیده است.