کرمان

از دانشنامه فرش
پرش به: ناوبری، جستجو

كرمان kermân

استان كرمان با مساحتی برابر با ۱۸۱،۷۱۴ كيلومتر مربع از مناطق مركزی و خشك كشور است و از شمال به خراسان جنوبی و استان يزد، از غرب به استان يزد و استان فارس، از جنوب به استان هرمزگان، و از شرق به استان سيستان و بلوچستان محدود ميشود. بافت، بردسير، بم، جيرفت، راور، رفسنجان، رودبار جنوب، ريگان (محمدآباد)، زرند، سيرجان، شهر بابك، عنبرآباد، قلعه گنج، كرمان (مركز استان)، كوهبنان، كهنوج، منوجان، گلباف، ماهان، نوغ، و جوپار از شهرها و مراكز فرش بافی استان كرمان است. سلسله كوههای متعددی ازقبيل كوه بنان، سردوتپه، باجگون، كوه قبله، و كوه جوپار ـ كه اغلب از طرف شمال غربی به جنوب شرقی كشيده شده ـ اين استان را فرا گرفته است. رودخانه مهم و دائمی در کرمان وجود ندارد.

دامداری، كه بخش مهمی از مواد اوّليه فرش بافی يعنی پشم را تأمين می کند، به سبب خشكي هوا رونق چندانی ندارد اما در گذشته كرك بز كرمان به سبب لطافت و كاربرد آن در پته بافی و شال بافی شهرت داشت. شال بافی پس از مدتی متروك ماندن در زمان وزارت اميركبير رونق يافت ولی فرش بافی در اين استان رواج داشته و مواد اوّليه لازم در اين صنعت از مراكز توليد فراهم می شده است. پژوهشگران سابقه فرش بافی و شال بافی در اين استان را به عهد صفويه می رسانند. وضع فرش بافی مراكز فرش اين استان ذيل مدخل های مربوط آمده است. شهر كرمان، مركز استان، در 1076 كيلومتری تهران واقع شده است و از شمال به شهداد و راور، از غرب به رفسنجان، از جنوب به ماهان، و از شرق به زمين های شهداد و گلباف محدود می شود. اين شهر در 30 درجه و 15 دقيقه عرض شمالی و 57 درجه و 5 دقيقه طول شرقی جغرافيايی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دريا 1749 متر است.

بخش شمالی كرمان بيابانی و كويری است و آب و هوايی خشك دارد و بخش جنوبی آن به سبب كوهستانی بودن داراي آب وهوايی معتدل است. آب مصرفی در اين شهرستان از قنات های قديمی و جديد تأمين می شود.

از روزگاران گذشته نام كرمان با فرش، آن هم نوع مرغوب و پاخور آن، مترادف بوده و ويژگي های فرش كرمان در ادبيات فولكور كشور و مردم ما نيز نفوذ كرده است. ايرانی ها انسان های مقاوم و پراستقامت و پيرناشدنی را در مثل به قالی كرمان تشبيه می کنند.

مردم اين ناحيه اصولاً به صنايع دستی علاقه دارند. نساجی، حلاجی پشم، ريسندگی، صنايع چوب، فرد بافی، ترمه دوزی، پته دوزی، و ورشوكاری از هنرهای دستی اين مردم است كه با بردباری و حوصله خاص خود بدان اشتغال دارند و آن را به عنوان شغل اصلی انتخاب كرده اند. همين علاقه مندی باعث شده است که طرح و نقش فرش كرمان همواره تازگی و زيبايی و تنوع خود را حفظ كند.

برخی از ويژگی های فرش كرمان

  1. طرح و نقش:برخی از طرح های معروف بافته شده در استان كرمان:
    1. لچک ترنج: اين طرح به صورت كف ساده، شاه عباسی، اسليمی، قاب قرآنی، و خوشه انگوری بافته می شود؛
    2. سبزی كار: از طرح های منحصر به فرد استان و شهر كرمان است. طرحی است سراسر گل و بوته كه به گونه ای بسيار زيبا كنار هم قرار گرفته اند. يكی از نقش های سبزی كار به نام خرامی و ديگری سبزی كار آب نما معروف است؛
    3. انواع واگيره: قاب قابی، محرابی؛
    4. درختی: درختان معروف و اسطوره ای مانند چنار، سرو، بيد مجنون، و نيز درختان ميوه دار؛
    5. بوته ای: نقش انواع بوته از دوران شال بافی در اين ناحيه به يادگار مانده است؛
    6. تلفيقی: تلفيق انواع نقوش ويژه كرمان و آنچه بافت آن رايج است طرح های جالبی را در فرش اين ناحيه به وجود آورده است؛
    7. تصويری: مانند تصويرهای قهرمانان، فرمانروايان، و بزرگان صاحب نام. از نقش های تصويری می توان به نقش مشاهيری همچون فرش مرحوم ارجمند كرمانی با امضا محمد بن جعفر اشاره کرد. نقوش دور ختايی، دور كرمانی، زلف عروس، عنابی، گل ميخو، مازنجيل، مرغو، نقش خان، و تك سرو از نقش مايه های معروف منطقه، به ويژه گليم عشاير سيرجان، است.
  2. رنگ:تا چندی پيش برای رنگرزی نخ قالی كرمان از انواع رنگ زاهای گياهی مانند قرمزدانه، روناس، نيل، اسپرك، پوست انار، پوست گردو، و برگ مو استفاده می شد و گاهی امروزه نيز استفاده می شود، اما به دلايل گوناگون امروزه رنگ های صنعتی بيشتر مورد اقبال دست اندركاران است.در قالی كرمان رنگ های فراوانی استفاده می شود كه می توان به قرمز روناسی، نيلی، سرمه ای، كرم، لاكی، عاجی، خاكستری، انواع سبز و صورتی و بنفش، سوسنی، سفيد، بادامی، بيدمشكی، مشكی، دارچينی، و طلايی سير و روشن اشاره کرد. رنگ فرش كرمان اصولاً شاد و روشن است.
  1. مواد اوّليه و بافت:پشم و پنبه و گاهی ابريشم از اليافي است كه برای بافت فرش استفاده می شود. تار و پود اين فرش ها از نخ پنبه ای و پرز آن از پشم است.معمولاً قالی ها دو پود و گاهی سه پود دارد و با گره نامتقارن و نيز گرهی به شكل (لا) بافته می شود. اين قالی ها در شهرها و روستاها بر روی دارهای عمودی و در ميان عشاير سيرجان بر روی دارهای افقی بافته می شود.

چله دوانی، كه در محل به نام «قالی تونی» معروف است، خارج از دار انجام می شود و سپس بر روي آن منتقل می گردد. گفتنی است كه با اينکه دار كرمانی فارسی است و سر دار و زير دار آن از لوله و نورد است، روش پايين كشی فرش نيمه بافت با ديگر نقاط تفاوت دارد و به دور نورد زير پيچيده می شود.تعداد گره در اين فرش ها 60 تا 120 گره جفتی مصطلح است كه با 30 تا 60 رج متعارف تبريز مطابقت می کند. سبب استعمال اين لفظ يك جفت تار زير و روي چله كشی است. اندازه چله كشی در كرمان با واحدی به نام نشان مشخص می شود. در اين واحد هر 160 تار که با يک رنگ علامت دار شده را يك نشان می نامند و هر نشان معمولاً 30 سانتی متر است.در كرمان بافت رومبلي های 6 و 8 نفری و همچنين پادری و پشتی متداول است. شيرازه های قالی ها در اين منطقه معمولاً هم زمان با بافت و متصل بافته می شود. خامه فرش بافی نرم و كم تاب انتخاب می شود و به همين سبب قالی هاي كرمان خوش نما و انعطاف پذير است. گره و تراكم فراوان فرش كرمان نيز از ويژگي های بارز آن در بازار است تا آنجا كه فرش های 70 رج معادل 140 جفت نيز در اين منطقه ديده می شود. وضع فرشبافی شهرهای استان كرمان ذيل نام برخی شهرها و عشاير منطقه در اين فصل آمده است.